حقوق خانواده در حقيقت يك نگاه روشمند به حقوق زن، مرد و فرزندان در نظام خانواده خواهد بود. خانواده متشكل از افرادي است كه بر اساس يك ازدواج هسته آن شكل مي‌گيرد و فرزندان افراد ثابتي هستند كه به مجموعه خانواده اضافه مي‌شوند وبر اساس آن هسته خانواده شكل مي‌گيرد. در اين ميان بحث مهريه كه يكي از اساسي‌ترين حقوق زن محسوب می شود و تاثيري شگرف بر ساير مناسبات خانوادگي دارد از اهميتي دوچندان برخوردار است.

 به منظور بررسي اين موضوع با دكتر فائزه عظيم‌زاده اردبيلي، مدرس دانشگاه امام صادق (ع) گفت‌وگو كرده‌ايم.
اين مدرس دانشگاه در تعريف حقوق خانواده با بيان اين كه يقينا افراد خانواده هر يك از حقوق و وظايفي برخوردار هستند و در نظام حقوقي اسلام رابطه متقابلي بين حقوق و تكاليف هر فرد وجود دارد، عنوان مي‌كند: حق و تكليف مانند دو روي يك سكه هستند كه انسان نسبت به طرف مقابل خودش حقوقي دارد و از او وظايفي را طلب مي‌كند و طرف مقابل نيز وظيفه ادعا را دارد و همين انسان نسبت به آن فرد وظايفي را دارد كه بايد ادعای مسئوليت بكند كه به اين تكاليف گفته مي‌شود. در نظام خانواده زن و مرد حقوق و تكاليف مالي و غيرمالي نسبت به هم دارند.
وي در اين باره مثالي زده و مي‌گويد: برای مثال، نفقه يك حق مالي براي زن محسوب مي‌شود، در حالي كه اگر به قرينه نگاه كنيم براي يك مرد يك تكليف مالي حساب مي‌شود يعني حق زن است كه نفقه را از مرد مطالبه كند و وظيفه مرد است كه نفقه را ادا و پرداخت كند. اين رابطه حقوق و تكاليف در جامعه و در سطح خانواده وجود دارد و در حقيقت نظام حقوق خانواده يك نظام روشمند و متشكل از حقوق فرزند حقوق زن به عنوان مادر و همسر و حقوق شوهر به عنوان پدر و مرد خانه تعريف مي‌شود. رابطه متقابلي بین حقوق مادر و فرزند، پدر و فرزند، و همچنين پدر و مادر وجود دارد كه در حقيقت نظام خانواده مبتني بر آن تعريف مي‌شود.
طبيعي است كه خانواده در نظام ديني از يك اهميت خاصي برخوردار است و اگر خانواده مبتني بر قوانين و اصول اخلاقي شكل بگيرد، تعارضات بعد از تشكيل خانواده به وجود نمي‌آيد به عبارت ديگر يك خانواده مستحكم مبتني بر اخلاق‌مدار و حقوق‌مدار خواهد بود كه اسلام از آن به عنوان نهاد مقدس ياد مي‌كند.
قرآن كريم از ازدواج و تشكيل خانواده به عنوان ميثاق غني، پيمان مستحكم ياد مي‌كند و به زوجين امر مي‌كند كه در انتخاب همسر بايد نهايت دقت را بكنند و به جاي توجه به ماديات به زيربناهاي اخلاقي و پايبندي ديني توجه كند چرا كه اگر پايبندي ديني و اخلاقي در فردي وجود داشته باشد براي خانواده‌اش تلاش مي‌كند تا يك خانواده مرفه و سالم را طراحي كند اما انسان‌هاي كه متعهد نيستند و وظايف شرعي را به راحتي زير پا مي‌گذارند در برابر خدا تكبر مي‌كنند ادای واجبات را در برابر خدا نمي‌كنند، اين افراد نسبت به همسرشان نيزاحساس مسئوليت نمي‌كنند وقتي انسان در برابر خدا وظيفه‌اش را زير پا بگذارد مطمئنا در برابر بنده‌هاي خدا هم احساس مسئوليت نمي‌كند.
عظيم زاده با اشاره به اينكه اساس شكل‌گيري حقوق خانواده در اسلام مبتني بر انتخاب صحيح و فردي با معيارهاي اخلاقي، انساني و دين‌مدارانه است، مي‌افزايد: لازمه عقل، شرط عقل و شرط احتياط و آگاهي اين است كه دختر و پسر در مرحله اول ازدواج از حقوق خودشان آگاه باشند و بر اساس آگاهي قدم بردارند. بيشتر پرونده‌ها كه در حال حاضردر دادگاه‌هاي خانواده‌ها وجود دارد ناشي از اين مساله است كه دختراز مسايل حقوقي خود مطلع نبود يا پسر در حين انعقاد عقد از وظايفي كه قبول كرد، آگاهي نداشته است و بعد از تشكيل خانواده با وظايف حقوقي سنگين مواجه مي‌شود.

مسئوليت خانواده
اين كارشناس حقوق خانواده در پاسخ به اين سوال كه مسووليت خانواده در اسلام چگونه طراحي شده است، توضيح مي‌دهد: يكي از حقوق و تكاليف متقابلا كه در حقوق خانواده طرح مي‌شود مساله مسكن و نفقه خانواده كه در ماده 1105 قانون مدني رياست خانواده به شوهر داده ‌شده است. تصور همگان در اين است كه اسلام مرد را رييس خانواده شمرد و برخي آن را تضعيف زن تصور كنند در حالي كه اين تصور اشتباه است. اين مساله تضعيف زن محسوب نمي‌شود  بلكه اعطاي رياست خانواده به مرد، به منزله رياست امور اجرايي و اقتصادي و تصميم‌گيري در مشاغل و مناصب بيرون است و در حقيقت رياست امور اقتصادي و اجرايي به مرد سپرده شده ومرد موظف به ادعاي وظايف مالي است در اسلام هيچ وظيفه و تكليف مالي به دوش زن گذاشته نشده است.  مرد بايد تلاش كند تا راحتي عائله‌اش را مهيا كند طبعا خداوند متعالي براي اين تكليف و وظيفه سنگين اختيارات را نيز در نظر گرفته است و اين اختيارات همان قدرت رياستي است كه به او داده مي‌شود زيرا لازمه اخذ وظايف و تكاليف از يك انسان دادن يك مجموعه از اختيارات به او است كه بر اساس اختيارات درست عمل كند و به وظايفش پايبند باشد.

جايگاه مهريه در اسلام
وي در مقام تبيين جايگاه مهريه در حقوق خانواده از نظر اسلام مي‌گويد: در اسلام به مهريه توجه زيادي شده  و يكي از حقوق زوجه است چون مهريه جزو حقوق زن محسوب مي‌شود. حق طلاق در اسلام به مرد داده شده است و حق نفقه به زن داده شده مراد از حق نكاح كه به زن داده شده؛ مجموعه از حقوقي است كه براي يك خانم قبل و بعد از ازدواج طراحي مي‌شود.  
عظيم زاده در اين باره ادامه مي‌دهد: در فقه اسلامي ما انتخاب كننده ازدواج دختر است در حالي‌كه سنت‌هاي حاكم بر جامعه متاسفانه بعضا خلاف اين را در جامعه طراحي مي‌كند. مهريه حق مالي زوجه حساب مي‌شود و از تكاليف مالي مرد حساب مي‌شود و در موارد مختلف قانون مدني ماده 1078 الي 1101 به مساله مهريه زنان از قبيل چگونگي پرداخت مهريه، ماهيت مهريه، ميزان مهريه، مهريه بايد قابليت استفاده داشته باشد، تعيين مهريه  با مقتضيات شرع و قوانين پرداخته شده است. فلسفه وجودي مهريه در حقيقت اين است كه مرد با تعيين مهريه نوعي علاقه، مهر و محبتش را  به همسرش در حين ازدواج ابراز مي‌كند. وي دراين باره مي‌افزايد: مهريه قيمت و ارزش زن نيست. مهريه در حقيقت يك پشتوانه اقتصادي است منتهي پشتوانه‌ا‌ي كه با مقتضيات جامعه و شرع سازگاري داشته باشد. اگر مهريه زن را قيمت زن حساب كنيم، گويي زن را در عقد ازدواج به فروش مي‌رسانيم در حالي‌كه در فقه اماميه اصلا اعتقادي به اين مساله نيست. مهر ارزش زن حساب نمي‌شود بلكه  يك ادعاي احترام مالي از سوي مرد نسبت به همسرش در اول ازدواج است. پديد آمدن مهريه در حقيقت نتيجه يك تدبير ماهرانه است كه خداوند متعالي در خلقت و آفرينش زن و مرد قرار داده است و مهريه با حيا و عفاف زن يك رابطه مرتبط دارد. زن با الهام فطري دريافته است  كه عزت و احترامش به اين است كه خودش را به رايگان در اختيار همسرش قرار ندهد و در حقيقت در قبال دريافت هديه حاكي از مهر و محبت شوهرش، خودش را در اختيار همسر قرار مي‌دهد و با اقتضاي حيا و عفت خودش در اين امر وفادار به شوهرش مي‌ماند و اين نشان مي‌دهد كه مهريه در حقيقت يك تدبيري ماهرانه خداوند متعال است كه نشانه صداقت راستي مرد نسبت به زن حساب مي‌شود چون مهر صدقه هم گفته مي‌شود، نه صدقه به معناي بخشش به فقير بلكه صداقت كه نشانه صداقت.

ساماندهي مهريه توسط اسلام
اين مدرس دانشگاه درباره جايگاه مهريه  قبل از اسلام، خاطرنشان مي‌كند كه قبل از اسلام نيز مهريه وجود داشته و ادامه مي‌دهد: اما قرآن كريم مهر را نظام‌مند ‌كرده و در حقيقت نوعي شرايط قانوني و عملكردي براي مهريه طراحي مي‌كند در آيات 236، 237 و 241 سوره بقره و آيه 4 سوره نساء، 28 و 27 سوره قصص، آيه 49 سوره احزاب، مرد در كمال رضايت و بر اساس توانمندي خودش مهريه را به زن ببخشد و در اينجا نكته مهم اين است كه آيا مقدار مهريه زن بايد آنقدر زياد و خارج از توان مرد باشد؟
وي در پاسخ به اين سوال به مواد قانوني اشاره كرده و مي‌افزايد: در ماده 1080 قانون مدني تعيين مهريه را منوط به توافق طرفين قرار داده است در مواد ديگر اين قانون ذكر مي‌شود كه بايد مهر به گونه‌اي باشد كه مرد بتواند ولو در دراز مدت آن را پرداخت كند. اگر مقدار مهريه آنقدر سنگين باشد كه مرد اگر تا آخر عمرش تلاش بكند، نتواند آن مهريه را پرداخت بكند. تعيين اين مهريه اساسا باطل است لذا مواد قانون به اين مساله تصريح مي‌كند كه بايد مهريه قابل دريافت و پرداخت باشد. اكنون بسياري دعوا در دادگاه‌ها مطرح است که حاكي از عدم توانمندي مرد در پرداخت مهريه است و زنان هم دريافت و وصول مهريه را مطالبه مي‌كند و به عبارت ديگر مهريه‌شان را  به اجرا مي‌گذارند در حالي‌كه صدور اجرايه و ضمانت اجراي وصول مهريه براي زماني است كه مرد قابليت پرداخت داشته باشند با وجود قانون عسر و هرج و اين كه اگر مرد ناتوان از پرداخت عندالمطالبه باشد،‌ بنابراين مرد نمي‌تواند مهريه را يك جا پرداخت كند اين مهريه تقسيط مي‌شود كه در نهايت 10 يا 20 سال هيچ ارزش مالي براي زن نخواهد داشت بنابراين دختران و پسران در ضمن انعقاد عقد ازدواج بايد توجه كنند كه پسران بر اساس توانمندي خودشان مهريه را تعيين كنند تا بر اساس احساس، تحت ديني قرار نگيرند و زنان توجه داشته باشند كه اگر مهريه كلان هم براي خودشان طراحي كردند و شوهرشان توان پرداخت آن را نداشت عملا نمي‌تواند از مقدار مهرشان استفاده كنند لذا بايد مقدار مهر با توجه به شان و منزلت دختر قابل پرداخت از سوي مرد باشد كه نتيجه آن ثمربخش است.

محاسبه مهريه براساس نرخ روز
وي با اشاره به ماده واحده‌اي كه به ماده 1082 قانون مدني در سال 1376 الحاق شده، مي‌گويد: تبصره‌اي وجود دارد كه در آن به محاسبه مهريه به نرخ روز پرداخته است كه در آن بر اساس شاخص قيمت اعلامي از سوي بانك مركزي و شاخص قيمت در سال وقوع عقد مهريه طراحي مي‌شود يعني اگر خانمي در سال 1315 مهريه‌اش مبلغ 500 تومان وجه رايج بود وقتي اين مبلغ به نرخ روز محاسبه مي‌شود به يك ميليون 418 هزار تومان تبديل مي‌شود. بنابراين محاسبه مهريه به نرخ روز هم از مواردي است كه در قانون پيش‌بيني شده و زوجين بايد به آن توجه بكنند.

حق حبس
اين حقوقدان در ادامه به حق حبس زوجه در مقابل عدم دريافت مهريه هم اشاره مي‌كند و ادامه مي‌دهد: حق حبس نكته‌اي است كه در مساله مهريه وجود دارد و اگر دختر خانمي قبل از اولين رابطه زناشويي از روابط زناشويي ممانعت كند و به همسرش بگويد تا مهريه‌ام را نداده‌اي خودم را در اختيار تو قرار نمي‌دهم. اين موضوع تحت عنوان حق حبس در ماده 1085 طراحي شده است.
وي در مقام تبيين دليل اين موضوع مي‌افزايد: زيرا حق حبس به اين معناست كه تا زماني كه مهريه داده نشده زن از تمكين جنسي خودداري مي‌كند. اما بعد از روابط زناشويي حق حبس زن زایل مي‌شود و زن از اين طريق نمي‌تواند به مهريه دسترسي پيدا كند و بايد از طريق مواد ديگر قانوني مهرش را به اجرا بگذارد.
اساس خانواده در اسلام بر صلح ومحبت بنا شده است ولي قواعد اسلام به اين اكتفا نكرده و روابط صحيح خانوادگي را به دقت تبيين كرده‌اند. قوانين خانواده در كشور ما نيز بر همين اساس حقوق خانواده را تشكيل داده و راهكارهاي دقيقي براي محافظت از آنها و از آن جمله مهريه كه يكي از اساسي‌ترين حقوق مالي زوجه است مدنظر قرار داده‌اند. نكته مهم اينجاست كه اعضاي خانواده در كنار اينكه بايد از حقوق خود آگاه باشند بايد حيطه روابط خود را بر مدار اخلاق سامان دهند تا ايجاد اختلافات به حداقل كاهش يابد.

نقل از روزنامه حمایت