امروزه استفاده از VPN و نرم افزارهاي مختلف براي دسترسي به فضاي مجازي در
بين مردم بسيار معمول و متداول شده است. بسياري از افراد براي دسترسي به
سايتهاي اينترنتي، امور بانكي، اطلاعات و اخبار، امور علمي و نگارش مقالات
علمي و پژوهشي ناگزيرند از فيلترشكن استفاده نمايند. توسعه فيلترينگ و
مسدودسازي سايتهاي اينترنتي علمي و فرهنگي موجب شده پژوهشگران و خبرنگاران
و فعالان سياسي و اجتماعي نيز ناچار شوند از فيلترشكن استفاده نمايند.
درخصوص جرمانگاري اين موضوع بحثهاي زيادي مطرح شده از جمله اينكه آيا
استفاده از فيلترشكن في نفسه جرم است يا خير؟ كراهت اخلاقي دارد يا خير؟
خلاف نظم عمومي و اخلاق حسنه است يا خير؟ در پاسخ به اين پرسشها چندين
نكته قابل طرح است.
الف) جريان آزاد اطلاعات از ديدگاه اسلامي امري اصولاً مجاز و مشروع
است. هر كسي حق دارد ديدگاه و عقيده خود را بيان كند. هر كسي حق دارد
ديدگاههاي مختلف را بررسي و عقيده احسن را برگزيند. دو آيه شريفه يستمعون
القول فيتبعون احسنه شامل دو نكته اختياري و الزامي است. استماع قول
اصولاً مجاز است زيرا تا زماني كه قولهاي مختلف شنيده نشود امكان انتخاب
احسن وجود ندارد. آيه شريفه فبشر عبادي الذين يستمعون القول به صراحت
نيوشندگان اقوال را بشارت داده است اما تبعيت از همه اقوال كه البته
پسنديده نيست بلكه بايد از قول احسن پيروي كرد. در كنار هر آزادي مسئوليت
هم وجود دارد. نيوشندگان ملزمند پس از بررسي اقوال گوناگون از قول صحيح و
درست پيروي كنند و خود نيز قول درست را برگزينند قولوا قولاً سديداً. كساني
كه اين دو عنصر را به كار ببندند، هم اقوال را بشنوند و هم از قول درست
پيروي كنند اولاً اهل هدايت هستند زيرا با بررسي كارشناسي و تحقيق علمي
آزاد حقيقت را كشف ميكنند. اولئك الذين هداهم الله و ثانياً خردمند و
عاقل هستند و اولئك هم اولوالالباب ورزش فكري و بررسي جريان آزاد اطلاعات و
اخبار و تحقيق آزاد موجب باز شدن فكر انسان و دوري از تعصب و جزمانديشي و
تنگنظري ميشود. بنابراين چنين پژوهشگراني صاحبان خرد هستند.
با استناد به مفهوم مخالف آيه شريفه كساني كه در فضاي تنگ و تاريك و
محيط بسته فكري و فرهنگي و خفقان هستند و به شاهراههاي علمي، اطلاعاتي و
خبري دسترسي ندارند؛ اين افراد هدايت نميشوند و بيخرد و غافل و گمراه
میمانند. در نتيجه آموزه آزادي اطلاعات و بيان و قلم اصل بنيادين اسلام
است.
ب) آزادي بيان و اطلاعات در قانون اساسي مورد تاكيد قرار گرفته است.
براساس موازين شرعي همچون اصل برائت، اصل حليت، اصل اباحه، اصل رخصت الهام
بخشي قانوني اساسي، نظام اسلامي، آزاديهاي وسيعي را براي مردم قائل شده
است. طبق بندهاي 2، 6 و 7 اصل سوم قانوني اساسي بالا بردن آگاهيهاي عمومي،
روح بررسي و تحقيق در تمام زمينهها، تامين آزاديهاي سياسي و اجتماعي،
استفاده از مطبوعات و رسانه و محو هر گونه استبداد و ديكتاتوري از اصول
بنيادين است. براساس اصل 24 قانون اساسي نشريات، رسانهها و مطبوعات در
بيان مطالب آزاد هستند. در مقدمه قانون اساسي نيز بر آزادي و كرامت ابناي
بشر و تكامل انسان از طريق وسايل ارتباط جمعي تصريح شده است.
براساس اصل نهم قانون اساسي هيچكس حق ندارد به نام امنيت و استقلال،
آزاديهاي مشروع را ولو با وضع قوانين و مقررات سلب كند. بنابراين اصل بر
آزادي مردم در استفاده از فضاي مجازي است. طبق اصل 36 قانون اساسي جرم فعل
يا ترك فعلي است كه به موجب قانون براي آن مجازات تعيين شده باشد. بنابراين
حتي اگر عملي طبق قانون ممنوع شده باشد تا زماني كه مجازات براي آن تعيين
نشده باشد جرم محسوب نميشود.
ج) براساس اصل قانوني بودن، جرم و مجازات هيچ عملي جرم محسوب نميشود
مگر به موجب قانون مصوب مجلس، جرمانگاري شده باشد. تنها قانوني كه به
جرايم رايانهاي به نحو تخصصي پرداخته قانون جرايم رايانهاي مصوب 1389
است. نكاتي چند از اين قانون را بيان ميدارد:
1- در اين قانون هيچ مقررهاي در خصوص جرمانگاري استفاده از فضاي
مجازي و دريافت اخبار و اطلاعات وجود ندارد. بهطور كلي استفاده از اينترنت
و فضاي مجازي آزاد است كاربران ميتوانند هرگونه استفادهاي از اينترنت
بنمايند مگر اينكه اينترنت وسيله ارتكاب جرم قرار گرفته باشد.
2- طبق بند ج ماده 25 قانون جرايم رايانهاي آموزش ارتكاب جرم، دسترسي
غيرمجاز، شنود غيرمجاز، جاسوسي رايانهاي و تخريب و اخلال در دادهها جرم
است. اين ماده هر نوع آموزش را جرمانگاري ننموده و بلكه فقط آموزش
مجرمانه دسترسي غيرمجاز را جرمانگاري كرده است. بنابراين اگر كسي روشهاي
مجرمانه هك كردن و سرقت اطلاعات و جاسوسي را آموزش دهد، جرم است. آموزش
استفاده از فيلترشكن به نحو مطلق هم جرمانگاري نشده است.
4- طبق ماده 53 قانون جرايم رايانهاي، چنانچه سيستم رايانهاي وسيله
ارتكاب جرم قرار گيرد، طبق قوانين جزايي مربوطه عمل خواهد شد. اين ماده نيز
به صراحت مقرر ميدارد فقط زماني «استفاده» جرم است كه فضاي مجازي وسيله
ارتكاب جرم
قرار گيرد.
5- برخي معتقدند كه ماده یک قانون جرايم رايانهاي، دليل بر جرمانگاري
استفاده از فيلترشكن است. «هر كسي بهطور غيرمجاز به دادهها يا سيستم
رايانهاي يا مخابراتي كه به وسيله تدابير امنيتي حفاظت شده است دسترسي
يابد به حبس .... محكوم خواهد شد.»
اين ماده نيز ناظر بر جرمانگاري هك كردن سيستم رايانهاي است.
فيلترينگ، حفاظت امنيتي محسوب نميشود. فقط مطالب محرمانه و سري و اطلاعات
حفاظت شده اشخاص حفاظت امنيتي محسوب ميشود.
كميته ماده 22 مصاديق جرايم رايانهاي نيز استفاده از فيلترشكن را ممنوع ننموده و حق و اختيار منع استفاده را هم ندارد.
نتيجه: استفاده از فيلترشكن و دسترسي به هر فضاي مجازي جرم محسوب
نميشود. IP سايتهاي فضاي مجازي نيز با پيشرفت تكنولوژي ممكن است روزي
اصلاً قابل فيلتر نباشد و گاهي نيز سايتهاي پيشرفته IP خود را تغيير
ميدهند و خود به خود و حتي بدون استفاده از فيلترشكن دسترسي به كليه
سايتها وجود دارد. ايرانيان خارج از كشور نيز به كليه سايتها دسترسي
دارند و طبق اصل برائت مجاز است. بسياري از بانكها و فعالان اقتصادي و
پژوهشگران و روزنامه نگاران براي كار و حرفه خود ناچارند از فيلترينگ به
نحوي عبور نمايد و بنابراين طبق اصل كلي برائت اين عمل مشروع و
مجاز است.
٭ استاديار دانشگاه،
وكيل پايه يك دادگستري
:: موضوعات مرتبط:
مطالب و اخبار حقوقی،
مطالب و اخبار اجتماعی،
مشاوره حقوقی در مورد جرائم سایبری
:: برچسبها:
استفاده از فیلتر شکن,
بررسی حقوقی استفاده از فیلتر شکن,
جرم بودن یا نبودن استفاده از فیلتر شکن,
آیا استفاده از فیلتر شکن جرم است
