ازجرايم سنتی تا شگردهای سايبري

عبدالرضا طرزي

در اين نوشتار برآنيم تا به زبان ساده نيم نگاهي به جرايم سايبري داشته و با اين مقوله بيشتر آشنا شويم، تفاوت اين قلم با ساير نوشته‌ها در اين زمينه آن است که نگارنده عملاً با اين‌گونه جرايم سروکار داشته و با مصاديق عيني در قالب پرونده‌هاي قضايي مواجه بوده است.
الف - جرم سايبري و رايانه‌اي
در تعريف ترمينولژيکي (جرم سايبري) – cyber crime – مي‌توان گفت هر جرمي که در فضاي مجازي و نسبت به سيستم‌هاي رايانه‌اي و مخابراتي رخ مي‌دهد مانند نفوذ به سيستم‌هاي رايانه‌اي و مخابراتي يا شنود داده‌هاي درحال انتقال يا تخريب داده‌هاي رايانه‌اي لذا اگر فردي بوسيله رايانه و با استفاده از نرم افزاري نظير فتوشاپ مبادرت به جعل سند نمايد در زمره جرايم رايانه‌اي قرار نمي‌گيرد. چرا که در اين حالت جرم نسبت به داده‌هاي رايانه‌اي واقع نشده است. با اين حال در قانون جرايم رايانه‌اي به مواردي از جرايم اشاره شده که در آن سيستم رايانه‌اي و فضاي مجازي صرفاً به عنوان بستر و وسيله‌اي براي ارتکاب جرم مورد استفاده قرار گرفته بي‌آنکه متعلق جرم (داده‌هاي رايانه اي) باشد. مانند نشر اکاذيب از طريق سامانه رايانه‌اي.
ب - تفاوت جرايم سايبري و سنتي
با ظهور جرايم رايانه‌اي و سايبري مي‌توان جرايم را به دو دسته جرايم سنتي (جرايمي که در دنياي حقيقي واقع مي‌شود) و جرايم سايبري (جرايمي که در فضاي مجازي واقع مي‌شود) تقسيم نمود لکن تفاوت اين دو دسته از جرايم چيست؟
1- فراگيري آسيب‌ها و محوناپذيري داده‌هاي رايانه‌اي
به جرأت مي‌توان گفت داده‌هاي رايانه‌اي تقريباً محو‌ناپذير هستند به عنوان مثال داده‌اي که ايجاد مي‌شود حتي در صورت پاک کردن از سيستم رايانه‌اي قابليت برگشت (RECOVERY) دارد و با توجه به اين خصيصه دامنه آسيب‌هاي جرايم سايبري به نسبت جرايم سنتي بسيار گسترده‌تر است. به ديگر سخن جمع نمودن دامنه آسيب‌هاي ناشي از جرايم سايبري سخت و در برخي موارد ناممکن است. مطالعه و تحقيق در خصوص خسارات مادي و معنوي ناشي از جرايم سايبري معنوي مي‌تواند به عنوان موضوع تحقيقي مورد توجه دانشجويان و پژوهشگران قرار گيرد.
2- پيچيدگي و بهره‌مندي از سطحي از تخصص
اصولا ارتکاب جرايم سايبري نيازمند بهره‌مندي از سطحي از تخصص مي‌باشد. به عنوان مثال بزهکار سايبري که قصد نفوذ به سيستم‌هاي رايانه‌اي يا مخابراتي (هک) را دارد حتماً بايد اطلاعات کافي از امنيت شبکه و نفوذ داشته باشد وگرنه ارتکاب آن امکان پذير نيست. ولي اين موضوع در جرايم سنتي کمتر مشاهده
مي‌شود.
3- روش‌هاي خاص تشخيص و تحقيق و تعقيب
نظر به اينکه ارتکاب جرايم سايبري نيازمند برخورداري از سطحي از علوم رايانه‌اي مي‌باشد، پيگيري‌هاي پليسي و تعقيب قضايي و تحقيق در زمينه جرايم رايانه‌اي هم نيازمند تخصص‌هاي لازم مي‌باشد که تدوين آيين دادرسي نوين در زمينه کشف و تعقيب جرايم در حوزه فضاي مجازي را لازم و ضروري مي‌كند.
4- قابليت شخصيت‌سازي مجازي و ناپيدا بودن تبهکاران سايبري
يکي از مهمترين خصايص جرايم سايبري آن است که با توجه به ماهيت خاص فضاي مجازي بزهکاران سايبري قابليت شخصيت‌سازي مجازي و پنهان شدن در قالب يک شخصيت مجازي را دارند که شناسايي آنان را تا حدودي با سختي مواجه مي‌سازد ولي اين پيچيدگي در جرايم سنتي وجود ندارد.
5- تعدد قربانيان در جرايم سايبري
با توجه به ماهيت خاص فضاي مجازي، يک بزهکار سايبري مي‌تواند در مدت کوتاهي قربانيان متعددي را متأثر از اقدام‌هاي مجرمانه خود سازد. مانند فردي که با غيرفعال نمودن ديتابيس سايت يکي از دانشگاه‌هاي کشور هزاران دانشجو را مستأصل و با مشکل مواجه ساخت.
6- زمان اندك ارتکاب جرايم سايبري
به طور معمول ارتکاب جرايم سايبري در مدت زمان اندکي واقع مي‌شود مثلاً فردي که مبادرت به انتشار آثار مبتذل و مستهجن از طريق سامانه رايانه‌اي مي‌كند در مدت کوتاهي مي‌تواند آثار مجرمانه را در پايگاه‌هاي اينترنتي آپلود نمايد يا فردي که مبادرت به نشر اکاذيب از طريق سامانه رايانه‌اي مي‌كند شايد در مدت چند دقيقه و در حد وسيع مطالب کذب را عليه قرباني جرم در پايگاه‌هاي اينترنتي منتشر نمايد يا در قالب نامه‌هاي الکترونيکي براي افراد مختلف ارسال نمايد.
7- تعدد مکان در ارتکاب جرايم سايبري
در جرايم کيفري همواره ملاک تشخيص صلاحيت در رسيدگي‌هاي قضايي (محل وقوع جرم) است که با توجه به ماهيت خاص فضاي مجازي تشخيص محل وقوع جرم در جرايم سايبري موضوعي مهم مي‌باشد. از اين رو قانونگذار در ماده 29 قانون جرايم رايانه‌اي بيان مي‌دارد: چنانچه جرم رايانه‌اي در محلي کشف يا گزارش شود، ولي محل وقوع آن معلوم نباشد، دادسراي محل کشف مکلف است تحقيقات مقدماتي را انجام دهد. چنانچه محل وقوع جرم مشخص نشود، دادسرا پس از اتمام تحقيقات مبادرت به صدور قرار مي‌کند و دادگاه مربوط نيز رأي مقتضي را صادر خواهد کرد.
٭ بازپرس دادسراي ويژه جرايم رايانه‌اي